حزب‌دمکرات از رویای ملی‌گرایی‌ تا‌واقعیت اضمحلال

عرفان قانعی فرد:

عرفان قانعی فرد - هر ایرانی با غیرتی از مساله جدا سازی ایران و هرگونه نظر خارجی های بر گوشه گوشه خاک کشورش ناراحت می شود اما ظاهرا بعضی از افراد هستند که همه جوره حاضرند کشور را به تاراج فروش بگذارند و با خوش خدمتی به خارج نشینان برای خود عزت و احترامی بتراشند . داستان تلاش برخی از اهالی کردستان که سال ها تلاش کردند به جدایی کردستان از ایران دامن بزنند نیز از این دسته است .اما برای اینکه بدانیم چه کسانی دوست دارند وطن خود را به حراج بگذارند در سه بخش به بررسی این افراد پرداختیم 1- کنفرانس کانادا – کنفرانسی که حال اپوزیسیون برگزار کرده یا هر سازمان دیگری ، خود مبحث جداگانه ای است . اما گروهی که هنوز فکر شان رشد چندانی نداشته است آن را ایران فدرال می نامند ؛ یعنی اگر در اینده ایران، تغییراتی رخ داد، انگاه حضرات به بهانه فدرال بودن و ملت – ملت کردن، ایران را تکه و پاره کنند. از نظر آزادی بیان، در دنیای امروز، مبارک شان باشد؛ می توانند هر سخنی را بیان کنند؛ اما نکته قابل توجه این است که خود را کفیل و کیل و وصی ایران ننامند، مثلا کسی تحت عنوان دبیرکل حزب دمکرات کردستان ایران در این مراسم حضور می یابد و خود را نماینده ملت کرد معرفی می کند. به زبان بسیار محترمانه باید گفت ایشان مسئول یک سازمان یا نهاد محلی کردستان است و نه جامعه کردستان [ این حزب یادگار تلاش سیاسی شادروان قاضی محمد است که ایرانی تر از هر ایرانی بود و نمی خواست که یک وجب از مهاباد در اختیار اجانب قرار گیرد. گرچه انگلیس برای او مزاحمی – به نام بارزانی - را روانه کرد تا بساط او را بهم بزند و بعدها خود به سینه افسر ایرانی آتش گشود و به آغوش روس ها رفت ؛ اما او خود به استقبال ارتش ایران رفت تا مبادا علیه امنیت کشور، شناسانده شود و عوامل انگلیسی ها به دور از چشم شاه، او را اعدام کردند . پس این افراد دنباله رو آرمان قاضی محمد نبوده و نیستند و نه شان و منزلت قاضی محمد با مصطفی بارزانی قابل قیاس است – که قاضی رهبری تحصیلکرده و آگاه و ایران خواه بود و بارزانی یک شورشی امی و قبیله ای – و نه جانشین مدعی امروزش – هجری - در ان شان و منزلت قرار دارد. قاضی محمد بنا به گفته صریح سرلشگر فضل الله همایونی در صاحبه با تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد، وقتی که قاضی محمد به دیدار نمایندگان حکومت مرکزی رفت، بارزانی و سربازانش به سوی او و ماشین ارتش و جیب همایونی، شلیک کردند ؛ زیرا نمی خواستند او به روس ها و تجزیه طلب ها، پشت کند و همین نکته را بعدها در مصاحبه با آدامسون تکرار کرد و قاضی محمد را انسانی ترسو و جبون نامید ) به هر حال، کردستان ملک شخصی کسی نیست که بخواهد ان را در سر هر بازار به حراج بگذارد، همین آقای هجری از حمله جرج بوش به ایران حمایت کرد، یعنی کسی است که دوست دارد دائما در کردستان جنجال و آشوب باشد تا او نامی در میان رسانه ها داشته باشد، اما بهتر است در همان شهر کویه، به اداره نانوایی اش بپردازد و 1200 خانواری که هر ماه از اقلیم کردستان، برایشان حقوق می گیرد؛ و نکته بامزه حکایت هم نشستن رضا پهلوی در کنار اوست که به یاد دارد در مصاحبه ام با وی گفت " ایران، یکپارچه بودن و رنگ رنگ بودن مردم و زبانش، مهم ترین ویژگی اش می باشد، و یک ملت واحد به اسم ایران داریم " ، حال فراموش فرموده اند این کلام عقلانی را ؟ اگر نه، چرا با هجری نشسته و هم آواز شده اند ؟ ... شادروان داریوش همایون گفت : " که این گروه ها در پس پرده فدرالیسم، همان تجزیه را دنبال می کنند " ، و ان پیر دانا، به حق گفت داستان را. 2. گروهی هم مانند حزب ناشناخته PAK خواهان بازگشت به تاسیس جمهوری مهاباد شده اند. می دانیم که جمهوری مهاباد حاصل تشویق روس ها در ایران بود که می خواست در شمال غربی ایران ، خط مشی تازه ای را بیازماید و به تبلیغ ناسیونالیسم افراطی پرداخت . جمهوری آذربایجان و جمهوری مهاباد درست شدند که اولی در آذر 1324 و دومی در بهمن همان سال حکومت خودمختار خود را در تبریز و مهاباد اعلام کردند و جمهوری مهاباد نقطه عطف آغاز فعالیت سیاسی در کردستان بود و حتی بر ادب و هنر کردستان ایران و عراق و ترکیه هم تاثیر گذار بود و سالهاست که مورد بررسی و نقد قرار می گیرد. شاه ایران برای دلجویی کردها، فرزندان قاضی محمد – از جمله علی قاضی – را با بورس ساواک به ادامه تحصیل فرستاد و رابطه علی قاضی با اداره ساواک آلمان، چیزی پنهانی نبوده و نیست و تا 1357 ادامه داشت و حتی قران خطی پدرش را به ساواک اهدا کرد. این حزب پاک ، که تحت نظارت و کنترل و تحت الحمایه حزب دمکرات کردستان عراق است، به تازگی بیان داشته است که جبهه کردی تشکیل شود و همه به عهد و ایام جمهوری مهاباد بازگردند و چهارچوب ارضی ایران و حفظ تمامیت ارضی کشور را یک اصل تحمیلی نامیده است و خواهان تشکیل کردستان بزرگ شده است. این آقایان که خود را بیشتر به بارزانی نزدیک می بینند ، یک سند بارزانی را یا فراموش فرموده اند و یا نمی خواهند بشنوند. در نامه ای که مصطفی بارزانی در پاسخ به امیر بوتان – از رهبران کردستان سوریه – نوشته است نکات قابل توجهی ذکر شده است. گرچه آغازاین نامه بارزانی با احترام نوشته شده اما در میانه نامه به استهزا و تمسخر امیر بوتان می پردازد . یکی از کردهای سیاسی کردستان سوریه – عمر شیخ موس – که از دوستان جلال طالبانی محسوب می شود و مدتی هم مسئولیت بخش کردی رادیو صدای آمریکا را به عهده داشت اخیرا در خاطرات خود این نوشته را منتشر کرده است ، گرچه راقم این سطور آن نامه را نزد شادروان دکتر محمد مکری در پاریس دیده بودم . و آن استاد فقید هم همواره می گفت " به هر حال در جریان تاریخ معاصر کردها ، بارها و بارها از حربه استقلال کردستان و تشکیل کشور، توسط کشورهای آلمان و شوروی و انگلستان و آمریکا سو استفاده شده است " ، اما در واقع تحقق چنین امری محال می نماید و به تازگی هم جلال طالبانی آن را رویای شاعرانه نامیده است. که تلاش کنی ما را یاری دهی و نباید از وعده هایت، عقب نشینی کنی ...و من ان افرادی را که برایشان نامه نوشته ای ، مطلع کرده ام که پاسخی به تو ندهند چون نامه هایت نشانه اثبات طمع های توست... / بزرگ تو : ژنرال مصطفی بارزانی [ کتاب زندگی نامه عمر شیخ موس، ص 287 / پشکۆیه‌ک له‌ خۆڵه‌مێشدا (ژیاننامه‌ی هۆمه‌ر شێخمووس)/ چاپ عراق] و این در حالی است که گروهی معتقدند " حسین یزدان پناه ، علی قاضی - را رهبر این گروه پاک نامید تا از اعتبار و نام و نفوذ شهرت قاضی محمد برای به رسمیت شناختن محفل جدیدالتاسیس پاک (حزب آزادی کردستان) استفاده کند" و خود نیز، تسبیح ریا و مداحی کرد و کردستان را می چرخاند و خود را ناجی کردستان می داند، کسی که گزارش ها متفاوت رسانه های محلی و یا ارسال شده به اداره امنیت عراق و ترکیه او را به قاچاق مواد مخدرو قاچاق انسان و ... متهم کردند که وی همه را شایعه ضد – کردها نامید و بعد اعتراض و انشعاب سمکو یزدان پناه یا همان حسن یزدان پناه – برادرش – نیز تحت عنوان (اتحادیه انقلابیون کردستان) را توطئه علیه آرمان خلق کرد نامید و بنا به روابط اش با حزب پارتی دمکرات کردستان عراق، برادرش را به زندان افکند. و این حرکت موجب شد تا بیش از پیش منتقدان علی قاضی – فرزند قاضی بزرگ را - یک ربات بی تحرک و مجسمه ای نمادین بر سکان رهبری حزب آزادی کردستان" بنامند. و این در حالی است که گروهی معتقدند " حسین یزدان پناه ، علی قاضی - را رهبر این گروه پاک نامید تا از اعتبار و نام و نفوذ شهرت قاضی محمد برای به رسمیت شناختن محفل جدیدالتاسیس پاک (حزب آزادی کردستان) استفاده کند" و خود نیز، تسبیح ریا و مداحی کرد و کردستان را می چرخاند و خود را ناجی کردستان می داند، کسی که گزارش ها متفاوت رسانه های محلی و یا ارسال شده به اداره امنیت عراق و ترکیه او را به قاچاق مواد مخدرو قاچاق انسان و ... متهم کردند که وی همه را شایعه ضد – کردها نامید و بعد اعتراض و انشعاب سمکو یزدان پناه یا همان حسن یزدان پناه – برادرش – نیز تحت عنوان (اتحادیه انقلابیون کردستان) را توطئه علیه آرمان خلق کرد نامید و بنا به روابط اش با حزب پارتی دمکرات کردستان عراق، برادرش را به زندان افکند. و این حرکت موجب شد تا بیش از پیش منتقدان علی قاضی – فرزند قاضی بزرگ را - یک ربات بی تحرک و مجسمه ای نمادین بر سکان رهبری حزب آزادی کردستان" بنامند. 3. العربیه خبر داد که " نمایندگان اقوام و اقلیت های ایرانی روز دوشنه 23 / 5 / 2011 در کنگره آمریکا برای بررسی اوضاع جاری در ایران سمیناری تحت عنوان " ملیت ها ، اقوام واقلیت های اتنیکی ومذهبی در محاصره حکومت ایران " برگزار کردند.در این سمینارنمایندگان برخی از احزاب وتشکل های ایرانی مخالف جمهوری اسلامی و همچنین تعدادی از نمایندگان کنگره وکارمندان ارشد آن شرکت داشتند". اینکه هر گروهی می تواند یکی از اتاق های کنگره را به منظور یک گردهمایی اجاره کند و برنامه ای را اجرا کند، زیاد نیازی به توضیح ندارد و لزوما این جلسات نشانه تایید کنگره نبوده و نیست، اما نکته در خبر العربیه اینکه " مصطفی هجری ، دبیرکل حزب دمکرات کردستان ایران ، کریم عبدیان نماینده کنگره ملیت های ایران فدرال درآمریکا ، محمد حسن حسین برفعال بلوچ ، لیلی میلانی رئیس سازمان دفاع از حقوق زنان ایران ، کارول پرون هوبر نویسنده کتاب مرگ دکترقاسملو، سام یربی وکیل و فعال دفاع از حقوق اقلیت یهودی در ایران و نویسنده کتاب " 30 سال بعد " حضور داشتند. و مصطفی هجری دبیرکل حزب دمکرات کردستان ایران در این سمینار جمهوری اسلامی ایران را به نقض گسترده حقوق بشر و آسمیلاسیون ( همگرایی ) اجباری ملیت های غیرفارس متهم کرد و لیستی از موارد نقض حقوق بشر در کردستان ارائه کرد. و هجری برکناری وسقوط جمهوری اسلامی ایران را اولین شرط هر نوع تغیر دمکراتیک در ایران دانسته و نظام ولایت فقیه را " سیستم حکومتی عقب افتاده و غیردمکراتیک " خواند. در حالی که در همان کنگره، چند روز پیش - در روز 28 اوریل 2011، یکی از سخنران ها Anthony Codesman عضو ارشد CSIS بود که سخنانی بسیار سنجیده درباره تغییرات سیاسی منطقه اظهار داشت و همان روز و روز پس از ان ، در مصاحبتم با او پی بردم که آمریکا هرگز خواهان دفاع از ناسیونالیسم کور در منطقه نبوده و نیست و صلاح و مصلحت جامعه ایران هم حفظ یکپارچگی است و اتحاد. این استراتژیست معروف آمریکایی نیک می داند که این نوع گفتارهای تجزیه طلبانه جامعه جوان و آگاه ایران را پس خواهد زد. هجری – زاده نقده 1945 و آموزگار ابتدایی – پس از ترور شادروان سعید شرفکندی – استاد دانشگاه در رشته شیمی - در 17 سپتامبر 1992 دربرلن – رستوران میکونوس ، بر صندلی قدرت تکیه زد؛ برخلاف اسلافش در اوریل 1993 به همان کنگره واشنگتن رفت و بعد به لندن ودیدارهای دیگر. – که در کنگره 19 اوریل 1995 صندلی را برای عبدالله حسن زاده ترک میکند – در این 10 -11 سال کنگره، برای ایران و ایرانی خوابی دیده است که هجری به انتظار تعبیرش نشسته است ؟ پس از این 3 اپیزود کوتاه ، باید بگویم ایرانیان در 1.5 قرن اخیر، راه آزادی و استقلال را کج دار و مریض پیموده اند، و هر کسی که سنگ بنای سیاستش را بر یک کشور خارجی بناکرد، دیر یا زود، از اوج قدرت به پایین سقوط کرد، و این ها درس تاریخ معاصر ماست که نه سیاست آلمان و روس و نه ترک و انگلستان و آمریکا، راه نجات ایران نیست ؛ اما باز هم دنبال یک رویای غیر واقعی رفتن، نشانه سلامت فکر و اندیشه نیست و می توان پرسید آیا تفکر غالب بر جامعه ایران و به ویژه نسل جوان ایرانی، ملت – ملت کردن و تجزیه و فدرال کردن ایران است ؟ ... در سال 1324 شادروان آصف اعظم – والی کردستان ایران – از سنندج ، پیامی به قاضی محمد فرستاد که باید در جهت به رسمیت شناختن هویت کردها در نزد حکومت مرکزی تلاش کرد، نه آنکه خرد و دل خود را به دست احساسات و موج هیجان گروهی بی برنامه سپرد، همان توصیه ای که بعدها صارم الدین صادق وزیری در بهار 1358 به شادروان دکتر عبدالرحمن قاسملو باز گفت. برای هویت و تاریخ و فرهنگ کردی باید تلاش کرد و اگر در سیاست حکومت مرکزی و یا حرکت اجتماعی ایران شرکت جسته می شود، دل درگرو رشد و اعتلای خط استقلال و آزادی ایران و ایرانی نهاده شود نه اینکه چنین مضحکه خاص و عام شد و خود را نماینده مردمان کرد نامید. خرد و عقل و اندیشه هر ایرانی و به ویژه کردها، رشد و اعتلا و زدودن غبارها و پلشت بری از راه اندیشه آزاد جامعه ایرانی است نه سرگرم شدن به داستانی بی مزه و تکراری! عرفان قانعي فرد

برای شناخت ماهیت حزب دمکرات کردستان ایران بررسی زمینه تاریخی تأسیس حزب دمکرات کردستان ایران، ضروری می‌نمایاند؛ هرچند از شانزدهم اوت ۱۹۴۵ تأسیس حزب دمکرات کردستان ایران اعلام می‌شود، تا امروز مارس ۲۰۱۰ در ظاهر ۶۵ سال از امتداد بقایای این حزب می‌گذرد که همچنان دوران‌های متمادی را پشت سر می‌گذارد و امروزه، شاید تعداد نفراتش به اندازه شکل‌گیری این حزب در روز نخست نباشد و شاید از هم پاشی آن ملموس‌تر و نمایانتر است؛ اما به هر روی، بررسی ۶۵ سال قدمت را به شش دوران می‌توان تقسیم بندی کرد:

دوران نخست:

زمینه تاریخی تأسیس حزب دمکرات کردستان ایران: در شانزدهم سپتامبر ۱۹۴۲ که در مهاباد کومله ژ.ک (جمعیت احیای کرد) تأسیس شد و تا سال ۱۹۴۴دید و بازدید نمایندگان کردستان در بین کشورهای ترکیه و سوریه و عراق و ایران برقرار بود. در ۱۹۴۴ ناسیونالیسم کردی در عراق و ایران و ترکیه توسعه یافته بود. در دوران اول پیش از نامگذاری «حزب دمکرات کردستان ایران»، نوعی تناقض دیده می‌شود که از سویی شخص قاضی محمد خواهان پای فراتر نهادن از قانون رسمی دولت مرکزی ایران نیست؛ اما از دیگر سو، افراد کومله «ژ.ک» (جمعیت احیای کرد) که در می ۱۹۴۴ پرچم ملی کردستان را با سه رنگ قرمز و سفید و سبز که نشانه خورشیدی هم داشت، بعدها به عنوان پرچم کردستان به اهتزاز درآوردند و نقشه‌ای ترسیم شد که مناطق مورد نظر کردها را نشان می‌داد؛ اما نقشه‌ای غیرواقعی و مبالغه آمیز بود که با هیجان و تعصب بدون منطق سیاسی، آن را به عنوان سرزمین کردستان بزرگ می‌نگریستند.

از طرفی قاضی محمد به نوعی خودگردانی محلی باور دارد و از سوی دیگر در اوت ۱۹۴۴ کومله تصمیم گرفت که برای توسعه با سازمان‌های کردی در مناطق کرد نشین عراق و ترکیه هم ملاقات نمایند و در نقطه ای میان مرز سه کشور ـ مرکز تلاقی ایران و عراق و ترکیه ـ برای تأسیس کردستان بزرگ توافق کردند و به پیمان سه سنور ـ سه مرز ـ شهرت یافت؛ اما همکاری بین سازمان‌های کردی چندان منسجم و موزون نبود.

آنگاه کومله ارتباطش را با شوروی گسترش می‌دهد و شوروی فعالیت تبلیغاتی فرهنگی گسترده ای را در کردستان آغاز می‌کند. قاضی محمد در عین دوستی و رابطه با قوام السلطنه ـ قاضی محمد و برادرش صدر قاضی ـ نماینده مهاباد در مجلس ـ به قوام باور و اعتقاد داشتند ـ و امکان دو، سه بار دیدار با شاه، در اشتباه استراتژیک خود، روانه شوروی می‌شود و از باقروف می‌خواهد که وی را در راستای به دست آوردن خودمختاری کردستان یاری دهند اما باقروف به قاضی محمد قول مساعدت در ابعاد سیاسی و آموزشی را می‌دهد، چون باقروف به استراتژی ترویج نوعی ناسیونالیسم کور توجه و باور داشت.
هرچند در چهاردهم ژوئن ۱۹۴۴ رایزن سفارت شوروی از تهاجم کردها به خوی و ماکو و شاپور خبر می‌دهد و تیمسار جاویدی، فرمانده لشکر سوم به ستاد ارتش می‌نویسد: بهترین اقدام در حال حاضر، ایجاد مانع برای اتحاد کردها است و اتهام غارت و کشتار از طرف کردها متوجه شوروی است.

و البته این گزارش عجولانه، سنگ بنای نگاه امنیتی به کردستان شد و در پرونده ای قرار گرفت که هرگز بسته نشد و برخی از محققان بر این باورند که سفر قاضی محمد به شوروی به هنگام عضویت در کومله ژک ـ در مقطع پیش از اعلام خودمختاری فرقه دمکرات آذربایجان ـ و به دنبال آن، تغییر نام کومله ژک به حزب دمکرات کردستان با توافق روس‌ها بوده است که همگی از طرحی هدفمند برای منافعی مشترک حکایت می‌کند؛

و «اما» کدام منافع؟ هنوز سوال پرسشگران در پاسخ این نوع محققان است! هرچند اقدامات شوروی موجب نگرانی انگلستان و ترکیه شده بود و غارت‌ها و قتل‌هایی که به کردها منسوب می‌شد، از تحریکات ترکیه و انگلستان بود که توسط نیروهای محلی کردستان صورت می‌گرفت.

در سپتامبر ۱۹۴۴ قوام به خلع سلاح کردها می‌اندیشید. سفیر انگلستان هم در کرمانشاه در ظاهر سیاست دخالت نکردن را باور داشت، اما ناگهان بارزانی شهرت یافت و کمیته آزادی وی در ۲۳ فوریه ۱۹۴۵ اعلام وجود کرد و این در حالی است که در پانزدهم فوریه ۱۹۴۵ مردم مهاباد، مرکز پلیس شهر مهاباد را به تصرف خود درآورده و آرشیو آن را تخلیه کردند؛ هرچند بارزانی را حزب هیوا به شهرت رسانده بود، اما وی دیگر نیازی به روشنفکران مزاحم در پیرامون خود نمی‌دید.

در مارس ۱۹۴۵ حزب هیوا (امید) به سفارت آمریکا نامه ای فرستادند و خواهان حمایت آمریکا از تأسیس دولت خودمختار کرد شدند و نسخه‌ای از آن یادداشت هم به سفارت‌های چین و فرانسه و شوروی هم فرستاده شد؛ اما بارزانی توانست جماعت روشنفکر بی سلاح را تحت سایه قرار دهد. هیوا هواخواه ایدئولوژی کمونیستی بود و آشکارا از کمونیسم دفاع می‌کرد و طبعا سفیر آمریکا وقعی به آن نامه ننهاد. هیوا به رفتار تئوکراتیک بارزانی آشنایی داشت اما می‌خواستند که وی ابزاری در راستای رسیدن به هدفشان باشد،‌ولی بارزانی خود راه و چاه را یافته بود.

در آوریل ۱۹۴۵ منطقه بارزان را به ناآرامی کشانید و بارزانی به چند مرکز پلیس حمله کرد و مدتی پس از پایان جنگ دوم جهانی (هشتم می ‌۱۹۴۵) در دهم اوت ۱۹۴۵ قیام بارزان شروع شده بود و عراق برای کنترل عصیان شمال از ترکیه کمک خواست.

هرچند بارزانی پنهانی با میجر مور و کاپیتان استاک گفت‌وگو می‌کرد و در ظاهر امر با نیروهای نظامی بریتانیا و ژنرال رنتن می‌جنگید، نخست وزیر عراق بنا به تأثیر انگلستان تصمیم گرفت که بارزانی را صحنه معادلات سیاسی کردستان حذف کند؛ اما بنا به تحریک انگلستان و فرستاده MI6، بارزانی عازم مهاباد شد تا معادلات روس‌ها و پتانسیل قاضی محمد را به هم بزند و در سیزدهم اکتبر ۱۹۴۵ رادیو عراق اعلام کرد که بارزانی به ایران فرار کرد و قاضی محمد مات و مبهوت میهان ناخوانده را می‌نگریست و با احتیاط به وی خوشامد گفت. هرچند قاضی محمد با مقامات انگلیسی قبلا دیدار کرده بود و همان خواسته‌هایی را که بعدها با روس‌ها مطرح کرد، به زبان راند اما انگلیسی‌ها منتظر اقدام روس‌ها بودند تا از کارت بارزانی سودجویی کنند و بداقبالی قاضی محمد از ورود بارزانی به مهاباد شروع شد و بناچار پذیرفت که او و چند هزار همراهش را را اسکان دهد و با وی هم پیمان باشد.

قاضی محمد پس از بازگشت از شوروی و دیدار با باقروف (شانزدهم اوت ۱۹۴۵) در نشستی با اعضای کومله از ایجاد یک حزب سیاسی به نام حزب دمکرات کردستان ایران خبر داد، زیرا اسم دمکرات به سیاست روز جهان، نزدیک تر و هماهنگ تر بود و اما پشت پرده سیاست شوروی را به سمت حمایت از حکومت ایران علیه کردها بود اما وی وعده باقروف را باور کرد که مساله کردها را پس از جنگ حل و فصل خواهد نمود. اما روس‌ها به نفت توجه داشتند. باقروف از قاضی محمد می‌خواهد که به حزب جدیدالتأسیس دمکرات آذربایجان کمک کند و به آن بپیوندد.

اما در شانزدهم اوت ۱۹۴۵ ناگهان ـ و شاید به خاطر نوعی رقابت ـ تأسیس حزب دمکرات کردستان ایران اعلام می‌شود. کسی از مقامات ایرانی به ویژه دفتر نخست وزیری قوام، باور نداشت که قاضی محمد حزب دمکرات کردستان ایران را اعلام کند اما با شنیدن این خبر، در عراق و ترکیه، کردها به جنب و جوش افتادند. قاضی باور داشت که نباید سرنوشت کردستان به آذربایجان گره بخورد و کردها هویت خاص خود را دارند. گرچه برخی معتقدند که قاضی اصرار داشت که کردها و کومله به دمکرات بپیوندند تا این حزب جدید به عنوان چتری فراگیر جهت دستیابی و رسیدن به استقلال کردستان باشد، اما برخی به شدت آن را مردود می‌دانند.

بنا به اسناد رکن دوم ارتش ایران هدف قاضی نوعی خودگردانی و استقلال داخلی کردها زیر نظر حکومت مرکزی ایران بود، نه استقلال کامل. قاضی محمد به فرستاده آمریکا ـ بنا به سند محرمانه سیا ـ می‌گوید: «شاه از من خواست که وضع ارومیه را پس از شهریور ۱۳۲۰ آرام کنم. وطن من است و نمی‌توانستم نسبت به سوءاستفاده دست نشاندگان روس بی اعتنا باشم که تمامیت ارضی ایران عزیز را به مخاطره بیفکنند. در کاخ سعد آباد با وی دیدار کردم و من هم به این امر اهتمام کردم. نماینده حکومت هم مرتب به من سر می‌زند و هیچ چیزی را پنهان از حکومت ندارم. کودکانه است که باور کنم کردها ایرانی نیستند و کردها در این آب و خاک زیسته و خواهند مرد و به ایرانی بودنشان مفتخرند و این سخن شما به یک شوخی می‌ماند که جدا شویم.»

در دسامبر ۱۹۴۵، رادیو مسکو تشکیل دولت مستقل آذربایجان به رهبری پیشه‌وری را اعلام کرد اما از کردها نامی به میان نیامد. در رسانه‌های جهان هم خبر استقلال خواهی آذربایجان در صدر اخبار قرار داشت و حتی در رسانه‌های داخلی ایران، صرفا به موضوع آذربایجان پرداخته شد و از کردستان به عنوان نوعی عصیان و ناآرامی محلی یاد می‌شد. روز هفتم نوامبر، روزنامه‌های ایران خبر از ناآرامی اوضاع آذربایجان دادند و اما در بخش‌هایی از کردستان همچنان زد و خورد بود. گسترش روحیه جدایی طلبی موجبات نگرانی دولت انگلیس و ایران را فراهم کرد و پاییز ۱۹۴۵ شاهد پدیده نوین در تاریخ معاصر ایران بود که در کشوری شاهنشاهی، دو دولت جمهوری خودمختار اعلام وجود کنند.

در روز دهم نوامبر ۱۹۴۵ صدر قاضی در مجلس نطق غرایی می‌کند و از شاه پرستی و میهن دوستی کردها سخن به زبان می‌راند و از شایعات جدایی طلبی درباره کردها گله می‌کند؛ اما نمایندگان در لابلای حرف‌های او تذکر آیین نامه ای می‌دهند و هر چه او اصرار دارد که شاخ و برگ غیر واقعی دادن به اخبار، بر خلاف مصالح کشوری و موجب نفاق و کدورت است، کسی گوش نمی‌دهد. شاید نطق صدر چراغ خطری برای نابهنگامی مطرح کردن خواسته سیاسی کردها در قالب خودگردانی کردستان بود که می‌بایست در آن اوضاع بحرانی کشور، به عنوان قدیمی ترین قوم ایرانی بیشتر جانب احتیاط را رعایت می‌کردند و دسیسه روس‌ها را باور نکنند.

در یازدهم دسامبر ۱۹۴۵ به طور کامل پرچم جمهوری شاهنشاهی ایران پایین آورده شد و پرچم کردی بر فراز مهاباد برافراشته شد. اما در تهران در گوشه‌ای قوام السلطنه ـ نخست‌وزیر باهوش و سیاستمدار ـ به تعامل ایران در مذاکرات مسکو می‌اندیشید و در گوشه دیگر پایتخت، معتمد وزیری با ارکستر کنسرتی به زبان کردی داشت. سردار معظم کردستانی (آصف) ـ والی و فرماندار سنندج ـ توسط صدر برای قاضی محمد پیام فرستاد که وضع بحرانی مملکت را درک کند و از این تلاش بی ثمر، دوری جوید که بسی فتنه انگیز است و کردستان را به آشوب می‌کشاند.

قاضی محمد اشتباه سیاسی اش را باور داشت و حتی بر خلاف توصیه روس‌ها در ۲۲ ژانویه ۱۹۴۶ یونیفورم نظامی روسی به تن کرد و استقلال کردستان را در میدان چهار چراغ مهاباد اعلام نمود. برخی از ناظران سیاسی و اندکی منفی بین نیز، همین نکته را دلیلی بر هدفمند بودن اقدامات وی بر اساس توافقات قبلی با روسیه می‌دانند؛ اما حکم جمهوری وی تا ۵۰ کیلومتر اطراف مهاباد اعتبار داشت زیرا دیگر شهرهای کردستان ـ سنندج و سقز و ارومیه و کرمانشاه و…. ـ تحت کنترل طرفداران انگلیس بود و قبایل سنتی اطراف مهاباد ـ مامش و دهکردی و شکاک و منگور و… ـ هم وقعی به این جمهوری خودخوانده ننهادند. شعار مرده باد و زنده باد مردمان در میدان شهر و هیجان زودباوران ساده دل و تیراندازی هوایی افراد بارزانی و مارش نظامی، صحنه تاریخی عمر یازده ماهه جمهوری را رقم زد و از نگاه رکن ۲ ارتش، مهاباد مرکز کردستان شده بود اما در سنندج، سیاسیون حرکتی عقلانی داشتند و نمی‌خواستند مردم بازیچه سیاست روس‌ها شوند و البته انگلستان هم نفوذی داشت.

قوام در نوزدهم فوریه ۱۹۴۶ به شوروی و دیدار استالین رفت و مظفر فیروز، معاون وی به تبریز وارد شد. از دیگر سو، قوام و فیروز حزب دمکرات کردستان ایران را تأسیس کرده بودند. اقدامات آمریکا و نیز قوام، زمینه شکست جمهوری خودمختار تحت حمایت شوروی را فراهم کرد. انگار شوروی در عقد موافقت نامه ۴ آوریل ۱۹۴۶ با دولت ایران به مراد خود دست یافته بود. در ۹ مه ۱۹۴۶ آخرین سرباز روسی از ایران خارج شد و مهاباد را با سونوشت موهوم خویش رها کردند و روز ۲۰ مه ۱۹۴۶ ارتش سرخ، خاک ایران را تخلیه کرد و پس از آن ارتش ایران با ۱۳۰۰۰ سرباز در آوریل به سوی کردستان و آدربایجان راه افتادند. در ژوئن قاضی محمد به آژانس خبری فرانسه می‌گوید که کردها می‌خواهند از حکومت مرکزی خود راضی باشند و چشم انتظار قانون دمکراتیک در سراسر ایران هستند و خواهان خودگرانی محلی کردستان. بارزانی که به خواست انگلیسی‌ها به مهاباد آمده بود تا پروژه قاضی محمد را ناکام بگذارد، بدون آگاهی مسئولان انگلیسی با نماینده روس‌ها در تبریز تماس گرفت و مزایایی را نیز دریافت کرد و در سفرش به تهران نیز به بدگویی از قاضی محمد در نزد رزم‌آرا و دادن گزارش دروغ و خلاف واقعیت به همایونی پرداخت و این مأموران وابسته به انگلستان نیز، سخنان متناقضش را باورش کردند.

غروب روز پانزدهم دسامبر ۱۹۴۶ که ارتش سه روز پیش وارد تبریز شده بود، کنسول آمریکا ـ بنا به مصاحبه‌های قبلی و گزارش‌های متفاوت نیروهای محلی ـ به نیت قاضی محمد و مخالفت شدید وی از کمونیست آگاه است اما کمکی نمی‌تواند به وی بکند؛ هرچند پیشتر بارزانی از وی تقاضای پناهندگی به آمریکا را مطرح می‌کند اما اجرای خواسته وی نیز ناممکن می‌نمایاند. کنسول، قاضی محمد را تنها می‌گذارد که در بالکن با عمامه ای به سر و رنگی مات و قیافه ای معصوم به غروب غم‌انگیز خورشید می‌نگرد و فردایش قاضی محمد به استقبال مقامات ایرانی تا میاندوآب می‌رود و به سرلشکر همایونی خیر مقدم می‌گوید.

و روز هفدهم دسامبر، ارتش بدون خونریزی وارد مهاباد شد و حکومت جمهوری مهاباد پس از یازده ماه سقوط می‌کند و پایان جمهوری کردستان در پرونده رکن ارتش ایران بایگانی می‌شود و تندروهای ارتش، عجولانه و بنا به تحریک انگلستان به دور از چشم شاه، در ۳۱ مارس ۱۹۴۷ حکم اعدام قاضی محمد و صدر قاضی و سیف قاضی اجرا می‌شود.

انگار مأموریت بارزانی برای انگلستان تمام شد و این بار ـ بدون توجه به افسانه عبور وی از رود ارس ـ با کمک تسهیلات رکن ۲ ارتش، به مقامات روسی تحویل داده شدند. گرچه بارزانی ـ بر خلاف تمایل قاضی محمد ـ نماینده خود ـ حمزه عبدالله ـ را به کردستان عراق فرستاد و حزب دمکرات کردستان عراق را تأسیس کرد. رابطه بارزانی و قاضی چندان جالب نبود و همیشه اختلافاتی وجود داشت زیرا بارزانی ـ بنا به روحیه عامی بودنش ـ همواره در نزد همگان، قاضی محمد را فردی ترسو و جبون می‌نامید و به رویای رهبری بلامنازع خود در کردستان می‌اندیشید و اما شادروان قاضی محمد تنها در پاسخ، سکوت اختیار کرد. پس از اعدام قاضی محمد، رکن دوم ارتش حرکت کردهای ایران را امری پایان یافته تلقی می‌کرد.

شاید بنا به گفته مورخان، دوران اول را نمی‌توان دوران موفقیت حزب تلقی کرد اما با از دست دادن چهره ای مانند قاضی محمد تا سال‌های متمادی، جانشینی در شان و رتبه وی، برای آن حزب به وجود نیامد که مورد تأیید حکومت مرکزی باشد یعنی تمایلی به گفتگو برای وی وجود داشته باشد. در دوران اول حکومت حزب را به رسمیت نشناخت و همواره حکومت در ادبیات خود از واژگانی مانند غایله، بحران، عصیان، فتنه و… استفاده کرده‌اند. البته در این دوران هم، حتی حزب در داخل کردستان موفقیتی سراسری نداشت و بسیاری از گروه‌های گوناگون کرد، تمایلی به همکاری با قاضی محمد نداشتند.

دوران دوم:

اما چون حرکتی سیاسی در کردستان ایران و یا دیگر مناطق کردنشین کشورهای همجوار وجود نداشت، از ۱۹۴۶ تا ۱۹۵۹ را می‌توان که دوران سیزده ساله سکوت نامید که دیگر اثری از این حزب در کردستان ـ به طور علنی ـ باقی نمانده بود.

دوران سوم:

از ۱۹۵۹ تا ۱۹۷۹ را می‌توان دوران بیست ساله شکل‌گیری پنهانی نامید؛ هرچند این حزب، برنامه و عملکرد مشخصی نداشت.

پس از ۱۹۵۸ (کودتای عبدالکریم قاسم علیه سلطنت‌ هاشمی) بارزانی با تلاش ابراهیم احمد و جلال طالبانی به کردستان عراق بازگشت و افرادی که خود را بقایای حزب منتسب به قاضی محمد می‌دانستند به زیر سلطه بارزانی رفتند. در این دوران، معینی و احمد توفیق به کردستان عراق رفتند و در زیر چتر بارزانی بودند و بیشتر احمد توفیق ـ مسئول حزب دمکرات کردستان ایران ـ به چهره مداح بارزانی شهرت یافته بود؛ هرچند ساواک هم از بودن چنین شخصی در رأس این گروه راضی به نظر می‌رسید، زیرا احساس خطری جدی نمی‌کرد.

در حقیقت در بهار ۱۹۵۳، حزب توده ایران کمیته کاک ـ کمیته ایالتی حزب توده در امور کردستان ـ را تشکیل می‌دهد و از صارم الدین صادق وزیری می‌خواهند که شخصی را به کردستان اعزام کند و او جوانی خوش قریحه معرفی می‌کند که نام وی، عبدالرحمن قاسلمو ـ فرزند محمد وثوق ـ بود. قاسملو در کردستان درباره کمونیسم تبلیغ می‌کند و حتی به جلیل گادانی و سلیمان معینی و احمد توفیق درس تاریخ حزب کمونیست شوروی را تدریس می‌کند که تا سقوط دولت مصدق ادامه می‌یابد. در سال ۱۹۵۸ کمیته لو می‌رود و اعضای موثر آن مانند قاسلمو و غنی بلوریان و عزیز یوسفی دستگیر می‌شوند. قاسملو با سپردن تعهد همکاری با ساواک، آزاد می‌شود (اما بلوریان و یوسفی تا انقلاب اسلامی ایران در ۱۹۷۹ در زندان می‌مانند). در سالهای ۱۹۶۱ ـ ۱۹۷۱ حزب توده تلاش داشت که حزب دمکرات کردستان را تحت کنترل خود داشته باشد و در چکسلواکی افرادی مانند علی گلاویژ و حسن قزلجی و قاسملو به انتشار نشریه کردستان پرداختند. قاسملو مناسبات حسنه خود را با حزب توده حفظ کرد و آنگاه بنا به روابط حسنه شوروی و عراق، وی در بغداد ـ وزارت برنامه ریزی مشغول کار شد و رابطه حسنه اش با صدام حسین از آن دوران آغاز شد.

در سال ۱۹۶۱ بنا به طرح سری ساواک برای انجام کودتا در عراق، حمایت از حرکت مسلحانه کردها علیه حکومت عبدالکریم قاسم آغاز می‌شود که تا ۱۹۷۵ ادامه یافت. در این دوران تنها مرکز استخباراتی حزب پارتی دمکرات کردستان عراق ـ که در اواسط دهه ۱۹۶۰ به توصیه ساواک و با حمایت موساد تأسیس شد ـ اطلاعاتی درباره کردهای حزب دمکرات ایران را به دست ساواک می‌رسانید، مسئول ساواک آذربایجان ـ صیادیان ـ از بارزانی می‌خواهد که جماعت ایرانی فراری به خاک کردستان عراق را به عنوان دشمنان تمامیت ارضی و امنیت ملی ایران کنترل کند و بار دیگر به وی گوشزد می‌کنند که نظریه استفاده از آنان توسط بارزانی وجود دارد، زیرا در آن روزها، بارزانی ضمن دریافت حمایت از ایران، هزار شاعر را برای جلب حمایت عبدالناصر و بردن جنگ به داخل خاک ایران به سفارت مصر می‌فرستد و همچنان ماهیانه همسر روسی اش را به سفارت شوروی روانه می‌کند و این نشانه‌ها موجبات تذکر شدید ایران به بارزانی شد. بارزانی زیر بار این تذکر نمی‌رود و آن حرفها را تهمت و شایعه می‌پندارد و برای ادای خوش خدمتی به شاهنشاه و ساواک، معینی را در ۱۹۶۸ ترور می‌کند و بدون اطلاع جلال طالبانی یا ابراهیم احمد، ۴۵ نفر از اعضای دمکرات را به سرتیپ صیادیان ـ ریاست ساواک مهاباد ـ تحویل می‌دهد که همگی اعدام شدند و بعدها منوچهر ‌هاشمی ریاست اداره داخلی ساواک، حزب دمکرات را فدای سازش بارزانی و ساواک تلقی می‌کند و با کمک گروه بارزانی به ساواک، هرگز این حزب شکل‌گیری خاصی نداشت!

پس از اقدام ساواک، قاسملو با کمک بعث، زمینه حذف احمد توفیق را فراهم می‌کند و البته استخبارات عراق وی را در ترور و حذف فیزیکی توفیق یاری می‌دهند و آنگاه زمینه حمایت از حرکت مسلحانه در کردستان مورد بررسی قرار می‌گیرد، حزب بعث کمک و حمایت خود را از حزب دمکرات کردستان دریغ نمی‌کند، اما ساواک توسط بارزانی همچنان نفوذ خاصی روی کنترل این حزب دارد که مبادا به صورتی مهار ناشدنی رشد یابد و البته هرگز این رشد در ایام قدرت حکومت مرکزی، رخ نداد.

بارزانی نسبت به جاه طلبی سیاسی قاسملو بی علاقه بود و بیشتر به احمد توفیق تمایل داشت. در ۱۹۷۰ پس از صلح بارزانی با صدام حسین، قاسملو از عراق اخراج می‌شود و دفتر بغداد ـ مانند حسن زاده ـ به کردستان منتقل می‌شود و در ایامی که مذاکرات صدام و بارزانی در حال جریان بود و نماینده «ک گ ب» (پریماکف) ناظر بر این گفت‌وگو‌ها بود، یکی از خواسته‌های نماینده ساواک از بارزانی، تقاضای اخراج قاسملو از عراق بود که بارزانی هم ـ به دور از چشم روس‌ها ـ اطاعت امر نمود.

در دوران سوم، پس از نزاع داخلی درون حزبی و حذف احمد توفیق، می‌توان گفت که قاسملو چهره ای چندان معتبر و شناخته شده در کردستان ایران نبود و تنها دو نفر ـ غنی بلوریان و عزیز یوسفی ـ که در زندان بودند و تنها به خاطر اتهام همکاری با حزب توده دستگیر شده بودند و دستگیری ایشان کمترین ارتباطی به کرد و کردستان نداشت ـ از شهرتی نسبی برخوردار بودند و آن هم تحمل دوران زندان در حکومت پهلوی بود. سومین کنگره حزب در سال ۱۳۵۲ برای ساواک، حکایت از فعالیت پنهانی حزب داشت، اما باز هم جدی نمی‌گرفتند و آن را وابسته به کمونیست‌ها تلقی می‌کردند.

دوران چهارم:

در چهار ماه پیش از انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹ ناگهان قاسملو وارد ایران شد؛ کسی که گروه طالبانی در پاریس را استهزا کرده بود که چرا باید به دیدار امام خمینی به نوفل نوشاتو بروند و حکومت شاهنشاهی هرگز سقوط نمی‌کند و اگر چنین شود، من دست راستم را قطع خواهم کرد؛ اما به هر روی، انقلاب اسلامی رخ داد و او در قم به دیدن امام خمینی می‌شتابد و برنامه اساس نامه حزبی را ارائه می‌دهد و از سالها فعالیت نام می‌برد و روزنامه کیهان در ۱۲/۱۲/۱۳۵۷ نوشت که حزب دمکرات کردستان ایران، علنی شد. یکی از ماموران ساواک در کردستان عراق، که پس از انقلاب مدتی را در ایران گذرانیده بود، می‌گوید: «یک فرصت طلبی تمام عیار بود و فریب مردم کردستان. از ۳۲ سال فعالیت مخفی دم می‌زدند، اما من کنترل می‌کردم و چنین خبری، واقعی نبود.

قاسملو وانمود می‌کرد که حسابش را از توده ظاهرا جدا کرده. درگیری در کردستان رخ می‌دهد و آتش افروزی کومله نیز بی دلیل نیست. قاسملو، جلیل گادانی را به مرز ماکو می‌فرستد تا از مقامات شوروی کمک دریافت کند و آنها در پاسخی سرد، تمایل خود را به همکاری با حکومت مرکزی ایران اعلام می‌کنند. حزب توده هم علیه قاسملو افشاگری کردند و احسان طبری وی را خائن ضد مردم نامید؛ اما قاسملو حزب توده را بازی داده بود و رقابت بلوریان هم توهم بود، زیرا جناح توده ای حزب دمکرات عملا به انفعال کشیده شد. گرچه هر دو دیگر در میان مردم کردستان پایگاهی عمیق و پایدار نداشتند و فقط موج هیجان و احساس پس از انقلاب برای آنان حباب حضوری فراهم کرده بود. فضا سازی حزب توده علیه قاسملو بر ادبیات سیاسی مقامات ایران بی تاثیر نبود. بیژن جزنی هم در کتاب خود هنوز قاسملو را یک مأمور می‌دانست، اما در دوران چهارم با جنگ کردستان علیه حکومت تازه تأسیس جمهوری اسلامی آمیخته و قاسملو از حمایت جلال طالبانی برخوردار شد؛ هرچند در سفارت آمریکا در آنکارا، وی قاسملو را تنها رقیب خود در عرصه سیاسی کردستان نامیده بود.

در دوران ۱۳۵۸ شخصیت قاسلمو در رسانه‌های فرانسوی به عنوان چهره‌ای اهل سازش و گفت‌وگو و مصالحه مسالمت آمیز شناخته شد و با آغاز جنگ کردستان و حمله سپاه پاسداران، وی را عامل مقاومت در برابر آیت‌الله خمینی نامیدند. عاقبت آیت‌الله بهشتی به تحریک احمد مفتی زاده و ملا ربیعی پرداخت تا اسلامی‌ها و مذهبیون کردستان را در برابر قاسملو قرار دهد و سپاه پاسداران هم به کمک قیاده موقت ـ بازماندگان بارزانی در ایران ـ حزب دمکرات کردستان ایران را به داخل عراق بازگرداند، زیرا ادریس بارزانی در شگردی خام، به نبش قبر جنازه پدرش پرداخت تا احساسات بارزانی‌های از جنگ و قیام رهیده را دوباره تحریک کند، چون پس از ۱۹۷۵ فقط اسکلت بخش اطلاعات و امنیت حزب بارزانی باقی مانده بود که توسط اسرائیلی‌ها در ۱۹۶۷ تأسیس شده بود و البته برخی از تحلیلگران امنیتی هم بر این باورند که قاسملو از طرف بعث، ماموریت داشت که در نوار مرزی کردستان نفوذ کند و شعله افروزی کومله و رقابت آنان، مانع اجرای پروژه وی شد و قاسملو رویای پیوستن به آمریکا را در سر می‌پروراند و از روس‌ها رویگردان شده بود… .

اما روس‌ها تمایل داشتند از جناح بلوریان در راستای مهار قاسملو استفاده کنند، اما قاسملو از جهت توانایی و کارآیی سیاسی بر بلوریان تسلط داشت. در آن روزها، سه نفر قاسملو را به دیکتاتوری متهم کردند؛ رسول پیش‌نماز، عبدالرحمن ذبیحی و بلوریان (عنصر حزب توده )و سرانجام انشقاق اول در ۲۵ خرداد ۱۳۵۹ رخ داد و بلوریان از جناح قاسملوجدا شد.

جاسوس قبلی موساد هم در خاطرات خود می‌نویسد: «بیشتر اوقاتش در عراق گذشته بود و به ندرت به ایران سفری کرده بود اما به محافل امنیتی و نظامی عراق نزدیک است». و جالب اینکه در تابستان ۱۳۸۸ این جاسوس موساد در بوداپست، در مصاحبه تصویری با راقم این سطور گفت: می‌خواست با ایجاد التهاب در کردستان در اوایل انقلاب، قدرت خود را نشان دهد تا عراق به مقامات آمریکا بگوید که وی نیرویی قابل اعتماد است اما پیشنهاد ما این بود که هنوز وقت نزدیکی قاسملو به آمریکا نرسیده است. مدتی در بنگاه سخن پراکنی روسیه با وی همکار بودم و کاملا خصوصیات اخلاقی وی را می‌شناختم.

این دوران تا سال ۱۹۸۱ را دوران بحران آفرینی حزب می‌نامند که بحران انشقاق ابتدای امر بود. در دوران چهارم می‌توان گفت که برهوت اندیشه در جامعه عقب مانده و تغییرات نظام روستایی و شهری و روحیه ملوک الطوایفی و عشایری، موجب یک تصویرسازی اشتباه ذهنی شده بود که جامعه را به دنبال خود نکشانیدند، زیرا شعور مسلط بر جامعه کردستان، دوباره دست رد به شیوه موهوم و مبهم این حزب زده بود. سخنی که ذبیحی به قاسملو گوشزد کرد اما او نشنید.

قاسملو در روزنامه کیهان از موافقت امام با خودمختاری سخن راند؛ دروغی جعل گونه که احمد مفتی زاده و شیخ عزالدین از زبان امام ابراز داشتند، اما هیچ شاهد زنده‌ای و مدرکی مستدل برای اثبات این رای امام خمینی وجود ندارد. در کاست‌ها فقط این جمله از امام خمینی شنیده می‌شود: «این مردم نباید اقلیت نامیده شوند در اسلام چنین اختلافی جایی ندارد این‌ها برادران ما هستند» و تنها مورخان از آن به عنوان یک انحراف ذهنی و خلط مبحث یاد می‌کنند که به جای شیوه دیپلماتیک، راه نظامی را انتخاب کردند و اگر قاسملو و دیگر گروه‌ها، صارم الدین صادق وزیری ـ چهره سیاسی کهنه کار و دور اندیش ـ را به عنوان سخنگو با حکومت جمهوری اسلامی قرار می‌دادند شاید یک فرصت استثنایی تاریخی پدید می‌آمد.

در آن فضای عدم شناخت دولت و دولت ستیزی همراه با هرج و مرج، دوباره اتهام بی پایه و اساس جدایی طلبی و تجزیه طلبی در ادبیات سیاسی ایران مطرح شد؛ رهچند قاسملو در رسانه‌ها از فدرالیسم سخن می‌راند. اما آشوب و عدم مفاهمه در کردستان سرانجام با جنگ و خونریزی، کنترل شد و تندرویی‌های برخی از عناصر دولت که شاید امروزه روز در بررسی اسناد باید گفت نیازی نبود و بسیاری از سندها در حد یک شایعه موهوم است.

دوران پنجم:

و دوران پنجم از ۱۹۸۱ تا ۱۹۸۹ را دوران هفت ساله فردیت قاسملو می‌نامند. در دوران پنجم که جنگ عراق علیه ایران آغاز شده بود و حزب به زیر سلطه حزب بعث بازگشت و قاسملو دریافت کمک مالی و تسلیحاتی از بعث را توجیه می‌کرد. در این دوران، قاسملو و رجوی ـ در میان نیروهای اپوزیسیون ایرانی ـ تنها افرادی بودند که با صدام حسین دیدار داشتند و قاسملو از نزدیکی طالبانی به صدام، می‌خواست که بهره‌برداری سیاسی کند و زمینه نخستین دیدارهای طالبانی با صدام را فراهم کرد.

در این دوران، قاسلمو همچنان بر رسانه‌های حزبی و برنامه درون حزبی کنترل و سلطه کامل داشت و حتی در رسانه‌های خود سقوط آنی جمهوری اسلامی ایران را پیش بینی می‌کرد. در این دوران هم انشقاقی رخ می‌دهد و گادانی از وی جدا می‌شود. در این دوران قاسملو به هر وسیله ای دست می‌یازد تا تامین بودجه کند حتی به فروش اسرای انگلیسی و لهستانی روی می‌آورد. ( که البته اسناد حزب بعث نشان می‌دهد که هرگز آن پول‌ها برای حزب صرف نشد) و هنگامی که جنگ به پایان می‌رسد، وی دچار نوعی استیصال روحی می‌شود.
از طرفی از طریق طالبانی خواهان گفت‌وگو با جمهوری اسلامی ایران می‌شود و از طرفی هنوز به حزب بعث خوش بین است و در روزنامه لوموند کشتار حلبچه و استفاده از سلاح شیمیایی توسط عراق را افسانه می‌نامد. گرچه در دوران جنگ هم با کومله و جناح جدا شده، به برادرکشی ادامه می‌داد و از رادیو حزب دمکرات، با آب و تاب اغراق‌آمیز کشته شدن افراد کومله را تحقق مبارزات خلق کرد می‌نامید.

به هر روی، گفت‌وگو‌ها با نمایندگان جمهوری اسلامی در اروپا آغاز می‌شود و به مصطفوی و بزرگیان و جعفری صحرا رودی می‌گوید که بدون حل مسأله کردها و صلح با ملت کرد، در خاورمیانه صلح و آرامشی نخواهد بود که این جمله با اعتراض هیأت ایرانی روبه‌رو می‌شود که خود را تنها باید نماینده یک سازمانی کردی بداند نه سمبل خلق کرد و یا سخنگوی ملت کرد.

سیر گفت‌وگو‌ها با اعتراض و صدور بیانیه‌های جناح‌های مخالف و حزب کومله و مجاهدین خلق روبرو می‌شود و پس از درگذشت امام خمینی و بودن اسامی کومله و دمکرات در وصیت نامه وی، ضرورت ادامه گفت‌وگو برای گروه جمهوری اسلامی دوباره رخ می‌نمایاند.

و سرانجام در سیزده ژوئیه ۱۹۸۹ در وین ترور می‌شود. گرچه همه تلاش‌ها برای این بود که انگشت اتهام به سوی جمهوری اسلامی ایران دراز شود و مصطفوی و بزرگیان و جعفری صحرا رودی را قاتل بنامند اما امروزه روز سرنخ موساد و همکاری گروه کرد رقیب در ترور هم نمایان می‌شود که به دور از هیجان باید رد پای یک کرد هم حزبی قاسملو را به میان کشید که بنا به نوار ویدئویی، توجیهش در جلسه محرمانه سفارت اسرائیل این بود که تفاهم قاسملو با جمهوری اسلامی ایران به ضرر منافع کلی می‌باشد.

وی که به همراه مسعود بارزانی در آن دوران در وین به سر می‌برد، پس از ترور اسطوره ای مانند دکتر قاسملو، انگار فرصت حیات سیاسی دوباره یافته است. افسوس مصالح فعلی سیاست منطقه ای، شاید مانع افشای نام اوست که روزی در تاریخ ثبت خواهد شد. قاسملو در حالی ترور شد که ویزای نخست ورود به آمریکای‌اش را گرفته بود و هفته ای پس از دیدار، قرار بود برای نخستین بار پا به خاک آمریکا بگذارد که شاید اگر رخ می‌داد، مسیر سیاسی وی تغییر می‌کرد.

دوران ششم:

از ۱۹۸۹ تا ۲۰۱۰ را می‌توان دو دهه ای نامید که حزب، مسیر نابودی را می‌‌گذراند و تنها به رویای فروپاشی جمهوری اسلامی ایران می‌اندیشد که چاره ای برای خود بیابد. در ابتدا در وضعیتی مشابه ترور قاسملو، دکتر سعید شرفکندی در نشستی به همراه نمایندگان حزبی در رستوران میکونوس در برلین در سال ۱۹۹۲ مورد اصابت گلوله قرار گرفت که البته دادگاه آلمان بعضی از مقامات جمهوری اسلامی را متهم کرد. بعدها ایران در حمله ای مسلحانه به پایگاه‌های حزب ـ پس از استقرار حکومت اقلیم کردستان عراق ـ حزب دمکرات کردستان ایران را به امضای قراردادی محرمانه با سپاه پاسداران وادار می‌کند که محسن رضایی افشا کرد و هجری و حسن زاده دم نزدند.

ابتدا ملا عبدالله حیاکی (حسن زاده) و بعدا مصطفی هجری بر کرسی این حزب تکیه زدند. در این دوران که مصادف با آغاز اصلاحات در داخل جامعه سیاسی ایران بود، عملا این حزب قدرت ارتباط با جامعه و برقراری تناسب پیشرفت بین جامعه و حزب را از دست داد و روز به روز از تعداد افراد حزب کاسته شد. و هر دو رهبر هرگز شخصیتی دارای هویت رسانه ای و نفوذ سیاسی قاسملو نیافتند. و البته هر دو دربین بسیاری از منتقدان، متهم هستند که از نام و عکس قاضی محمد و قاسملو، سواستفاده می‌کنند اما کمترین ارتباطی با راه و منش ایشان ندارند!

و این حزب پس از پایان دوره حسن زاده و نشستن هجری بر کرسی دبیرکلی حزب، بار دیگر دستخوش انشقاق شد و چالش با گروه رهبری حسن زاده آغاز شد و البته در میان گروه‌های سیاسی معاصر ایران برای خود اعتباری خاص نیافتند و همه چیز دوگانه شد و نوعی تفکر غیر سیاسی تنها به حاشیه سازی پرداخت و دوران رکود و اضمحلال را رقم زد.

حسن زاده اظهار داشت که گروه هجری رفتاری انحصارگرایانه و غیر دمکراتیک دارند و بعدها گفت که دوران ما تمام شد و حال نوبت دیگران است. هجری هم مانند مهتدی به حمله بوش به ایران دلخوش بود و امروزه به رویای نفوذ بی حد و حصر خود در کردستان، دلخوشند.

امروزه حزب با جمعیت کلی ۱۲۵۰ نفر در کوی سنجق در نزدیکی سلیمانیه زندگی می‌کنند که ۶۵% آن را خانوار تشکیل می‌دهند و به خاطر عدم تکرار زد و خورد و اغتشاش داخلی تحت نظر اداره امنیت کردستان جنوبی هستند و ماهیانه ای را از حکومت اقلیم کردستان دریافت می‌کنند و بنا به توصیه اسرائیل رئیس سازمان اطلاعات و امنیت منطقه شمال کردستان که کلیه عملیات حزب «پ ک ک» و کردهای ایرانی خواهان خودمختاری در ترکیه و ایران، زیر نظر وی انجام می‌شود.

در انتخابات دوره دهم ریاست جمهوری، گروه حسن زاده از کاندیداتوری کروبی حمایت کردند و گروه هجری در آغاز، تحریم را پیشنهاد کرد؛ اما بعد از از کاندیداتوری احمدی نژاد حمایت کردند و استدلالشان بر این پایه بود که با ایشان، فروپاشی جمهوری اسلامی به زودی رخ می‌دهد!

پس از بررسی کوتاه و اجمالی این شش دوران، چند پرسشی در ذهن هر ناظری پدید می‌آید که عبارتند از:

ـ آیا حزب به سوی بودن و حضور در داخل جامعه می‌رود؟ و با چه رویکردی زمینه حضور در جامعه را پس از شش دهه، فراهم می‌سازد؟

ـ آیا به سوی کنار گذاشتن سلاح که یادگار شوم تحریک نیروی روس یا بعث است، پیش خواهد رفت ؟

ـ آیا می‌توان این نظر را پذیرفت که آنان به دنبال تجزیه طلبی با حمایت از بیگانگان بوده و موقعی که رسیدن به اهداف خود را عملی ندیدند، از در سازش با دولت مرکزی درآمدند یا خیر؟

ـ آیا هنوز هم حزب به دنبال تعامل و گفت‌وگو و مشارکت در ساختار سیاسی ایران است ؟

ـ و اما آیا به راستی دوران این شخصیت‌های انحصارگرا و موقعیت دوست به پایان نرسیده است و نباید جای آنان را نسل جوان اهل خرد و عقلانیت بگیرد؟

ـ آیا مشروعیت آنان از دیدگاه نسل جوانان برومند و آگاه و سخن‌سنج کرد، قابل پذیرش است؟

ـ آیا می‌توان زمینه حزبی را با درس آموختن از فراز و نشیب این شش دهه در درون ایران فراهم ساخت و در کنار دیگر احزاب داخل مملکت، به رشد نشاط سیاسی کمک کرد و در مشارکت سیاسی ایران، حضوری فعال داشت یا به تحریم و قهر و کلمات ممنوعه و اغراق و توهم، دلخوش بود؟

ـ و به راستی، کدام یک برای هویت و رشد و اعتلای جامعه کردها مفید فایده است؟

تهیه‌کننده: عرفان قانعی فرد

نخستین نفری باشید که برای این مطلب نظر ارسال می‌کند.!

نظر خود را ارسال کنید

ایمیل شما منتشر نخواهد شد.